Soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ - Kết nối tri thức
Soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ - Kết nối tri thức
Với soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ trang 82, 83, 84, 85 Ngữ văn 10 Kết nối tri thức sẽ giúp học sinh lớp 10 trả lời câu hỏi từ đó dễ dàng soạn văn 10.
Soạn bài Chữ bầu lên nhà thơ - Kết nối tri thức
* Trước khi đọc
Câu hỏi 1 (trang 82 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
Trong hình dung của tôi, nhà thơ là người nghệ sĩ có tâm hồn lãng mạn, bay bổng, phong phú, có tài sử dụng ngôn ngữ. Tôi không cho rằng việc làm thơ gắn liền với những phút cao hứng, bốc đồng. Vì sáng tác thơ ca bên cạnh yếu tố cảm xúc thì lý trí của người sáng tác cũng có vai trò vô cùng quan trọng để tạo nên những độc đáo trong nghệ thuật.
Theo tôi, nhà thơ là người có tâm hồn nhạy cảm, giàu cảm xúc và khả năng quan sát tinh tế. Họ không chỉ nhìn thấy thế giới bằng mắt mà còn cảm nhận bằng trái tim, từ đó biến những rung động thành ngôn từ nghệ thuật. Tôi cho rằng việc làm thơ có liên quan đến những phút cao hứng, “bốc đồng”, nhưng đó không phải là yếu tố duy nhất. Bên cạnh cảm xúc, người làm thơ còn cần sự suy ngẫm, trải nghiệm và lao động nghệ thuật nghiêm túc.
Câu hỏi 2 (trang 82 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
Một số định nghĩa về thơ, nhà thơ, công việc làm thơ
“Thơ chỉ tràn ra khi trong tim ta cuộc sống đã tràn đầy” (Tố Hữu)
“Thơ là viên kim cương lấp lánh dưới ánh mặt trời” (Sóng Hồng)
“Nhà thơ, ngay cả những nhà thơ vĩ đại nhất cũng phải là những nhà tư tưởng” (Bêlinxki)
“Thơ là cái nhuỵ của cuộc sống, nên nhà thơ phải đi hút cho được cái nhuỵ ấy và phấn đấu làm sao cho cuộc đời của mình cũng có nhuỵ” (Phạm Văn Đồng)
Một định nghĩa mà tôi yêu thích là: “Thơ là tiếng nói của tâm hồn”. Định nghĩa này cho thấy thơ không chỉ là ngôn từ mà còn là nơi thể hiện những cảm xúc sâu kín nhất của con người. Vì vậy, làm thơ cũng chính là hành trình bộc lộ và khám phá nội tâm.
* Trong khi đọc
1. Phải chăng tác giả đã nhầm khi viết “ý tại ngôn tại”?
- Tác giả không nhầm khi viết “ý tại ngôn tại” vì cách diễn đạt của văn xuôi thường rõ nghĩa hơn thơ, vì vậy, lớp nghĩa của văn xuôi thường được biểu hiện trực tiếp trên văn bản.
Tác giả không hề nhầm khi viết “ý tại ngôn tại”, mà đây là cách đặt vấn đề có chủ ý. Cụm từ này được dùng để so sánh, đối chiếu với “ý tại ngôn ngoại”, qua đó làm nổi bật đặc trưng của thơ so với văn xuôi. Nếu văn xuôi thiên về diễn đạt ý trực tiếp thì thơ lại giàu tính hàm súc, ý nghĩa thường ẩn sau ngôn từ.
2. “Nghĩa tiêu dùng” và “nghĩa tự vị” – hai cụm từ này có diễn đạt cùng một ý không?
- Hai thuật ngữ không diễn đạt cùng một ý
- Nghĩa tiêu dùng: lớp nghĩa được mọi người sử dụng chung, tất cả đều hiểu (có thể thay đổi theo môi trường, độ tuổi sử dụng ngôn ngữ)
- Nghĩa tự vị: bản chất nghĩa của từ, được giải thích trong từ điển (nghĩa cố định, không thay đổi)
“Nghĩa tiêu dùng” và “nghĩa tự vị” không phải là một. “Nghĩa tự vị” là nghĩa vốn có của từ trong từ điển, mang tính ổn định, còn “nghĩa tiêu dùng” là nghĩa được vận dụng linh hoạt trong từng hoàn cảnh giao tiếp. Tuy nhiên, trong thơ ca, giá trị của từ ngữ không chỉ dừng ở hai loại nghĩa này mà còn nằm ở âm điệu, hình ảnh và khả năng gợi cảm, tạo nên sức hấp dẫn riêng của ngôn ngữ thơ.
3. Tác giả “rất ghét” hay “không mê” những gì? Ngược lại, ông “ưa” đối tượng nào? Bạn có nghĩ rằng mình đã hiểu đúng điều tác giả muốn nói?
- Tác giả “rất ghét” cái định kiến quái gở, không biết xuất hiện từ bao giờ: các nhà thơ Việt Nam thường chín sớm nên cũng tàn lụi sớm.
- Tác giả “không mê” những nhà thơ thần đồng.
- Tác giả “ưa” những nhà thơ một nắng hai sương, lầm lũi, lực điền trên cánh đồng giấy, đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ.
- Tác giả “rất ghét” những nhà thơ chỉ dựa vào cảm hứng nhất thời, coi việc làm thơ là do “trời cho”, thiếu sự học tập và rèn luyện. Ông cũng không đồng tình với quan niệm xem nhẹ lao động nghệ thuật, cho rằng thơ chỉ cần bốc đồng, thiên phú là đủ.
- Ngược lại, tác giả “ưa” những nhà thơ biết lao động nghiêm túc, kiên trì, trau dồi chữ nghĩa. Đó là những người “một nắng hai sương”, đổ công sức và mồ hôi để sáng tạo.
- Theo tôi, tôi đồng tình với quan điểm của tác giả vì thơ ca không chỉ cần cảm xúc mà còn đòi hỏi sự rèn luyện, tích lũy và lao động nghệ thuật bền bỉ thì mới có giá trị.
4. “Không có chức nhà thơ suốt đời”, vậy lúc nào một “nhà thơ” không còn là nhà thơ nữa?
- Một nhà thơ không còn là nhà thơ nữa khi họ không qua “cuộc bỏ phiếu của chữ”. Nghĩa là họ không cúc cung tận tuỵ đem hết tâm trí dùi mài và lao động chữ, biến ngôn ngữ công cộng thành ngôn ngữ đặc sản độc nhất, làm phong phú cho tiếng mẹ như một lão bộc trung thành của ngôn ngữ.
Ý kiến “không có chức nhà thơ suốt đời” nhấn mạnh rằng làm thơ không phải là một danh vị cố định, mà là một quá trình lao động liên tục. Một người sẽ không còn là nhà thơ khi họ ngừng sáng tạo, không còn cống hiến cho nghệ thuật, hoặc viết một cách hời hợt, thiếu tâm huyết. Nhà thơ chỉ thực sự tồn tại khi còn gắn bó với hành trình sáng tạo, còn nỗ lực làm giàu ngôn ngữ và đem lại giá trị cho đời. Vì vậy, danh xưng “nhà thơ” phải luôn được nuôi dưỡng bằng tài năng và sự lao động bền bỉ.
* Sau khi đọc
Nội dung chính
Văn bản “Chữ bầu lên nhà thơ” của Lê Đạt đã nêu lên những quan niệm về một nhà thơ chân chính. Cái làm nên một nhà thơ không phải danh xưng mà người đời đặt cho họ mà là do tự thân những con chữ của họ làm nên. Vì vậy, sáng tác thơ phải dồn hết tâm trí dùi mài, lao động chữ, tạo ra thứ ngôn ngữ độc đáo thể hiện phong cách riêng của người nghệ sĩ.
*Trả lời câu hỏi sau khi đọc
Câu 1 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
-Vấn đề chính được bàn luận trong văn bản là: Ý nghĩa thực chất của việc sáng tác thơ ca đối với người nghệ sĩ.
Văn bản tập trung làm rõ quan niệm về thơ của tác giả, trong đó khẳng định thơ không chỉ là cảm xúc bộc phát mà là kết quả của quá trình lao động chữ nghĩa nghiêm túc và sáng tạo.
Câu 2 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
- Câu thể hiện rõ ý cốt lõi là: “Người ta làm thơ không phải bằng ý mà bằng chữ.” Câu này nhấn mạnh vai trò trung tâm của chữ trong sáng tạo thơ.
Ý cốt lõi của quan niệm về thơ được thể hiện rõ qua câu: “Nhà thơ làm chữ chủ yếu không phải ở ‘nghĩa tiêu dùng’… mà ở diện mạo, âm lượng, độ vang vọng…”, qua đó khẳng định thơ chú trọng giá trị nghệ thuật của ngôn từ.
Câu 3 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
-Những lý lẽ, bằng chứng mà tác giả nêu lên đã có sức thuyết phục.
+ Với ý kiến thứ nhất: “Thơ gắn liền với những cảm xúc bộc phát, bốc đồng, làm thơ không cần cố gắng”, tác giả nêu ra lý lẽ “những cơn bốc đồng thường ngắn ngủi” và đưa ra dẫn chứng “làm thơ không phải đánh quả. Và không ai trúng số độc đắc suốt đời” cùng câu nói của Trang Tử: “vứt thánh bỏ trí”.
+ Với ý kiến thứ 2, tác giả phản đối bằng cách đưa ra ý kiến ngược lại: “Tôi ưa những nhà thơ một nắng hai sương, lầm lũi, lực điền trên cánh đồng giấy, đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ” và đưa ra các dẫn chứng là những nhà thơ nổi tiếng như Lý Bạch, Xa-a-đi, Gớt, Ta-go.
-Ý kiến của bản thân: Trước hết, những tranh luận về thơ của Lê Đạt là vô cùng xác đáng. Nhưng với tôi, thơ cũng có thể gắn liền với những cảm xúc bộc phát và là vấn đề của những năng khiếu đặc biệt. Vì thơ thường xuất phát từ sự đồng cảm, những rung động bên trong con người. Do đó, thơ luôn đến một cách tự nhiên trong tâm hồn người và những dòng thơ ngẫu hứng là những dòng thơ chân thật nhất. Ngoài ra, không phải ai làm thơ cũng có thể trở thành nhà thơ bởi yếu tố thiên bẩm đóng vai trò vô cùng quan trọng. Tài năng thiên bẩm giúp con người tạo ra những bài thơ trong khoảnh khắc ngẫu hứng một cách nghệ thuật và trọn vẹn.
Những lí lẽ và dẫn chứng của tác giả khá thuyết phục vì ông đã đưa ra nhiều ví dụ cụ thể (Tôn-xtôi, Phlô-be…) để chứng minh rằng sáng tạo nghệ thuật cần công phu và rèn luyện. Tôi đồng tình với quan điểm này vì thơ ca không thể chỉ dựa vào cảm xúc nhất thời.
Câu 4 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
-Chữ không chỉ là vỏ âm thanh được sử dụng để giao tiếp, trao đổi mà còn là những ngôn từ được tổ chức một cách nghệ thuật, làm nên một bài thơ, một nhà thơ.
Dựa vào “ý tại ngôn ngoại”, có thể hiểu “chữ” trong thơ là phương tiện ngôn ngữ giàu tính gợi, không chỉ mang nghĩa trực tiếp mà còn hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa, cảm xúc và liên tưởng.
Câu 5 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
- Ý kiến của tác giả vô cùng đúng đắn, chính xác. Bởi “nghĩa tiêu dùng, nghĩa tự vị” của chữ là những lớp nghĩa chung, được sử dụng trong giao tiếp hằng ngày, bất kì ai cũng hiểu. Vì vậy, người làm thơ phải tạo ra được những con chữ riêng cho bản thân mình. Nhà thơ phải tạo ra được những ngôn ngữ nghệ thuật riêng, gửi gắm được tiếng lòng của bản thân để tạo nên độ vang và sức gợi cảm. Cấu trúc ngôn từ của một bài thơ sẽ làm nên giá trị của bài thơ đó.
- Ví dụ: Chữ bầu lên nhà thơ. Vì vậy, ngôn ngữ nghệ thuật chính là thước đo để xác định phong cách của một tác giả. Nhà thơ Hàn Mặc Tử tuy số phận ngắn ngủi, tài hoa bạc mệnh nhưng “con đường thơ” của ông đến bây giờ vẫn còn nguyên những giá trị. Nhắc đến Hàn Mặc Tử là nhắc đến nhà thơ xuất hiện như một hiện tượng kì lạ với những vần thơ trong sáng, lung linh, huyền ảo, có sức lôi cuốn mạnh mẽ. Ngôn ngữ trong thơ ông vô cùng độc đáo, đầy hình tượng, thể hiện những suy tưởng phong phú. Điều này đã khiến thơ Hàn Mặc Tử tạo ra một lối đi riêng giữa dòng Thơ mới đương nở rộ thời bấy giờ.
Tôi đồng ý với ý kiến của Lê Đạt vì trong thơ, giá trị của từ ngữ không chỉ nằm ở nghĩa từ điển mà còn ở âm thanh, nhịp điệu và sức gợi cảm. Ví dụ, trong câu thơ “Sóng gió ơi đừng làm tan giấc mộng”, từ “sóng gió” không chỉ mang nghĩa thực mà còn gợi lên những biến động trong cuộc đời.
Câu 6 (trang 85 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
Hoạt động sáng tạo thơ ca cũng là một hoạt động lao động chân chính như bao công việc khác. Để tạo nên một bài thơ, người nghệ sĩ không thể thảnh thơi với những khoảnh khắc đến bất chợt mà cũng phải lầm lũi, vất vả, tư duy, suy nghĩ, lựa chọn, gắng sức trên “cánh đồng giấy, đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ”. Hoạt động sáng tạo thơ ca là một hành trình khó khăn, gian khổ và người nghệ sĩ phải tạo được cho mình những lối đi riêng, khẳng định phong cách nghệ thuật của bản thân.
- Hoạt động sáng tạo thơ ca là một quá trình dài và gian khổ, một con đường gập ghềnh nhiều khó khăn.
- Muốn sáng tạo thơ ca thì phải biết chữ và hiểu chữ, hiểu theo “ý tại ngôn ngoại” và phải có nhịp điệu, có sự gợi cảm, thu hút người đọc.
- Hoạt động sáng tạo thơ ca gắn liền với những cảm xúc bộc phát ngắn ngủi hoặc dựa vào năng khiếu cùng với sự trau dồi kiến thức của nhà thơ.
*Kết nối đọc – viết
Câu hỏi (trang 81 SGK Ngữ Văn 10 Tập 1)
Gợi ý
Trong văn bản “Chữ bầu lên nhà thơ”, Lê Đạt đã đưa ra quan niệm: “Con đường thơ chính là số phận của một nhà thơ”. Thật vậy! Một người nghệ sĩ chân chính được đánh giá không phải bởi những danh xưng mà người đời đặt cho họ mà bởi chính những con chữ họ tạo ra trên hành trình “cày cuốc trên cánh đồng giấy”. Con đường thơ gồm rất nhiều con đường riêng khác nhau và số phận của một nhà thơ chỉ có thể tồn tại khi họ đi trên con đường của riêng mình. Để tạo được cái riêng ấy, nhà thơ phải lao động, phải suy nghĩ, phải băn khoăn trăn trở cùng những con chữ, dồn nén tâm huyết, tình cảm của mình trong từng con chữ. Như vậy, những bài thơ được tạo ra mới có sức gợi cảm, mới khơi được ở bạn đọc sự đồng cảm và để lại những dấu ấn phong cách riêng. Một nhà thơ có tồn tại lâu bền trong độc giả hay không phụ thuộc vào tinh thần trách nhiệm, ý chí người nghệ sĩ trên con đường thơ của mình.
Trong văn bản “Chữ bầu lên nhà thơ”, tôi đặc biệt tâm đắc với nhận định: “Người ta làm thơ không phải bằng ý mà bằng chữ.” Câu nói này đã làm nổi bật vai trò trung tâm của ngôn từ trong sáng tạo thơ ca. Thơ không chỉ đơn thuần là sự bộc lộ cảm xúc mà còn là quá trình lựa chọn, tổ chức và sáng tạo chữ nghĩa một cách tinh tế. Mỗi từ trong bài thơ đều mang sức gợi riêng, không chỉ truyền đạt ý nghĩa mà còn tạo nên âm hưởng, hình ảnh và cảm xúc cho người đọc. Vì vậy, một bài thơ hay không thể chỉ dựa vào cảm hứng nhất thời mà cần sự lao động nghiêm túc của người viết. Nhận định này giúp tôi hiểu rằng làm thơ là một hành trình công phu, đòi hỏi sự trau dồi và sáng tạo không ngừng.